Osmanlı Mimari Tarihi

Dırazali, Aktimur ve Balabancık Kaleleri (1302-1304)

14. yüzyıl başlarında Bilecik, Yarhisar ve İnegöl fetihlerinin ardından bölgedeki aktif gaza faaliyetlerine ivme kazandıran Osman Gazi’nin, şöhreti ve diğer Türkmen beylikleri içerisindeki itibarı artmış ve Türkmenler’in bölgeye göçleri ile birlikte ciddi bir nüfus artışı yakalanmıştır. Savaşçıların/Gazilerin sayılarının gün geçtikçe artması ile birlikte Osman Gazi, Mysia’da (Güney Marmara’da) durdurulamaz bir güç haline gelmiştir. Takip eden yıllarda direkt Bizans yönetiminin ve bölgedeki tekfurlukların girişimleri (bknz. Bafeus ve Dimboz Savaşları) de sonuçsuz kalınca, Bursa ve İznik şehirleri abluka altına alınmıştır. Diğer Bizans kalelerinden farklı olarak müstahkem mevkilere kurulu ve yüksek surlarla çevrili olan bu iki şehrin alınması için gerekli donanım ve kuvvete sahip olmayan Osman Gazi, şehirleri eski bir Türk-Moğol savaş taktiği olan havale kulelerinin yapılması ile abluka altında tutmayı ve teslim olmaya zorlamayı uygun bulmuştur. Bu amaçla İznik kuşatmasını takiben İznik’in yaklaşık 4 km güneyinde bulunan (ve bugün de aynı isimle anılan) Dırazali köyü dolaylarına bir havale kulesi yaptırmış ve içerisine bir miktar asker bırakmıştır. Konu, Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman’da şu şekilde aktarılmaktadır:

“Gördiler kim ceng ile alınmaz, dört yanı su, hiç katına adam varımazdı. Vardılar Yenişehir’den yana olan tag (dağ) dıvarında bir havâle kal’a yaptılar. Ol kal’anun içinde adamlar kodılar. Ol zamanda Taz Ali dirlerdi, bir dilâver var idi. Gayet bahadır pehlüvân idi. Ana kırk kişi koşup ol hisara koyup İznik’e havâle kodılar. Şimdiki halde ol hisarcuga Taz Ali Hisarı dirler. Ve hem üstin yanında bir yüksek kaya vardur. Anun dibinde bir sovuk pınar dahi Taz Ali Pınarı dirler.”

Kaleye konulan asker sayısı Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman’ın bazı nüshalarında yüz iken bazılarında ise duruma biraz daha kutsiyet katmak adına “kırk” olarak verilmiştir. Kale’ye Osman Gazi’nin komutanlarından biri olan Dıraz/Taz Ali yerleştirilmiştir. Ertesi yıl gerçekleşen Bafeus savaşıyla şehrin kuzeyindeki Bizans direnci kırılmıştır. Yaklaşık 3 yıl sonra Orhan Gazi’nin komuta ettiği Güney Sakarya dolaylarına gerçekleşen seferde (1305) de İznik’in yaklaşık 13 km doğusunda bulunan Karadin (Karatekin) Kalesi alınmış ve böylece kente doğudan, güneyden ve kuzeyden gelebilecek yardımların önüne geçilmiştir. Rivayetlerde de bu durum doğrulanarak, sadece göle açılan “Göl Kapısı” üzerinden (Kios (Gemlik) yolu ile) İstanbul ile irtibat sağlanabildiğinden bahsedilmektedir. Havale kuleleri ile kontrol altında tutulmaya çalışılan ve yaklaşık 30 yıl kuşatma altında tutulan şehir ancak 1331 yılında Orhan Gazi tarafından teslim alınacaktır.

Dıraz/Taz Ali Kalesi’nin yeri ile ilgili bilgiye 1994 yılında Prof. Dr. Halil İnalcık’ın bölgeye gerçekleştirmiş olduğu keşif gezisinden ulaşılmaktadır. Bu gezi sırasında rivayette bahsi geçen pınar tespit edilmiş ancak hisardan/kuleden bir iz bulunamamıştır [1]. Kalenin yeri Harita 1’de görülmektedir.

1-02
Harita 1

1303’te gerçekleşen Dimboz Savaşı’nın ardından yerel tekfurlukların (başta Proúsa (Bursa) ve Kitai (Ürünlü) olmak üzere Adraneia/Adranos (Orhaneli), Kástellos (Kestel) ve Bidnos/Bedenos (Balat/Yunuseli)) oluşturduğu Bizans koalisyonu dağıtılmış ve Türkmenler Bursa ovasına hakim olmuşlardır. Derhal abluka altına alınan Bursa da, İznik’teki duruma benzer bir şekilde havale kuleleri yapılmıştır.  Bir yılda yapımı tamamlanan kalelerden biri şehre doğudan gelebilecek herhangi bir yardımı önlemek için şehrin doğusunda Uludağ’ın sırtına (bugün Mollaarap Mahallesi adıyla anılan bölgeye) yapılmış ve Osman Gazi’nin kullarından [2] biri olan Balabancık kaleye komutan olarak yerleştirilmiştir. Diğer kale ise şehre batıdan gelecek yardımları önlemek amacıyla Bursa Kalesi ile Kaplıcalar arasındaki bölgeye [3] yapılmış ve Osman Gazi’nin yeğeni (Gündüz Alp’in oğlu) Aktimur kaleye komutan olarak yerleştirilmiştir. Yapılan bu iki havale kulesi ile Bursa şehri, uzun yıllar kuşatma/abluka altında tutulacak ve nihayet yapımından yaklaşık 22 yıl sonra 1326’da Orhan Gazi tarafndan teslim alınacaktır. Kalelerin yerleri Harita 2’de görülmektedir.

2-01
Harita 2

Konu, Âşıkpaşazâde’nin Tevârîh-i Âl-i Osman adlı eserinde şu şekilde aktarılmaktadır:

“Osman Gazi gördi kim bu hisâr ceng ile alınmaz, buna sabr gerek. Vardı bu hisâra havale yapmaga tedbîr itdi. Kapluca tarafına hisâra karşu bir hisâr yapdurdı. Karındaşı oglı Aktemür’i anda kodı. Ol be gayet bahâdur er idi ve bile haylı yarar yoldaşlardan dahı bile kodı. Ve bir hisâr dahı tag (dağ) tarafına yapdurdı. Balabancuk dirlerdi, bir bahâdur kulı varıdı, bu hisâra dahı anı kodı. Bu iki hisârı bir yılda yapdı. Ammâ köylerini emn ü emân ılan ma’mûr itdi. Ve illa hisârdan kâfirlere barmagın çıkartmaz olup tururlardı.”

Kalelere yerleştirilen askerlerin sayısı ile ilgili herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Yapılan kalelerden sadece Balabancık kalesinin kuzey ve batı duvarlarının bir bölümü günümüze ulaşmıştır. Mollaarap mahallesine bulunan Balabancık Hisarı adıyla anılan kale klasik Osmanlı yapı tarzının işlendiği duvar aralarına üç sıra tuğla konmak suretiyle moloz taşlardan örüldüğü bir yapıdır [4]. 1927 yılında konu ile ilgili birçok araştırma yapan Dr. Tevfik Edebey’in anlatımına göre şehrin fethinden sonra stratejik önemini yitiren kale önce meyve bahçeleri arasında kalmış, 19. yüzyılda da kalenin bulunduğu arazi, Bursa’da konsolosluk ve tüccarlık yapan bir İtalyan’a satılmıştır. Sorasında bir Ermeni tarafından alınan kalenin bulunduğu alana bir Ermeni Yetimhanesi kurulmuş ve Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar faaliyet göstermiştir. Bir dönem jandarma kışlası olarak da kullanılan kalenin bulunduğu araziye son olarak Mollarap mektebi (bugünkü ismiyle Balabanbey İlköğretim Okulu) kurulmuştur.

Dipnotlar

  1. Muhtemelen kayalık üzerine ahşap olarak inşa edilen kale ile ilgili herhangi bir ize rastlanmamasına rağmen bahsi geçen gezide tespit edilen su kaynağının üzerindeki tepe üzerine yapılmış olması muhtemeldir.
  2. “Osman Gazi’nin kullarından biri” olarak rivayet edilen Balabancık’ın aslında Osman Gazi’nin oğlu Çoban Bey olduğuna dair iddialar bulunmaktadır. “Balaban/Balabancık” isimlerinin birer Çoban mahlası olduğu ve kale kumandanlığının Osman Gazi’nin oğlu Çoban Bey’e verildiği iddia edilmektedir. Bu iddiayı destekleyen kanıtlardan biri ilginç bir şekilde kaleyi de içine alan bu alanın Çoban Bey’e vakfedilmiş olması ve türbesinin (muhtemelen kalenin hemen bitiminde) sadece 150 m kuzeyde yer almasıdır.
  3. Aktimur Kale’sinin yeri ile ilgili birçok tartışma bulunmaktadır. Bursa Kalesi ile Kaplıcalar arasında yapılan kalenin bugün Hamzabey mahallesinde bulunan Hamzabey Camii’nin kuzeyinde bulunduğu düşünülmektedir. Vali konağının yapımı sırasında temellerine rastlanıldığına dair görgü tanıklarından (bknz. Bursalı tarihçi Erhan Yıldızalp’in 02/01/11 tarihli ropörtajı) rivayetler bulunmaktadır. Bursa Eski Eserleri Sevenler Derneği kurucusu (Yaşamı boyunca başkanlığını sürdürmüştür.) Kazım Baykal 1948 yılında yapılan Vali Konağı’nın inşaası sırasında Balabanbey Kalesi’ne benzer temelleri tespit etmiş ve konu ile ilgili müze müdürü ve dönemin Genelkurmay Başkanlığı tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından yapılan bu tespit doğrulanmıştır. Hatta konağın yanında bugün Villa Biçen arazisinde 14. yüzyıldan kalma (muhtemelen kaleye ait) mezar taşları bulunmuştur.
  4. Bir diğer rivayette ise (bknz. Ayverdi) kalenin eski bir Bizans yapısı (muhtemelen manastır) üzerine yapıldığı yönündedir. kalenin batı duvarı üzerinde görülen doldurulmuş pencere tarzındaki yuvarlak kemerli yapıların doldurulmuş olması bu iddiayı desteklemektedir.

Kaynakça

  1. Kuter, M., Dünyada, Osmanlı’da ve Türkiye’de Bursa’dan İlkler, Kuter Yayıncılık, Bursa, 2008
  2. Anonim, Tevârîh-i Âl-i Osman, F. Giese Neşri, Azamat N., Marmara Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1992
  3. Âşıkpaşazâde, Âşıkpaşazâde Tarihi [Osmanlı Tarihi (1285-1502)], Haz. Öztürk, N., Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2013
  4. Bursa’da Kültür, Erhan Yıldızalp Ropörtajı, Söyleşenler: Alper Can, Nursal Kumaş Internet Sitesi – http://www.bursadakultur.org/erhan_yildizalp.htm
Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s